Direct naar (in deze pagina): inhoud of menu.

Het meten van doelmatigheid

RPE artikel 1

e. Doelmatigheid van het beleid: de relatie tussen de effecten van het beleid en de kosten van het beleid.

RPE, toelichting op artikel 2 eerste lid

Doelmatigheid betreft de relatie tussen de effecten van het beleid (op het beleidsdoel en overige baten) en de kosten van het beleid (de beleidsuitgaven en overige kosten binnen en buiten het departement). We spreken over doelmatigheid van beleid als het gewenste beleidseffect tegen zo min mogelijk kosten wordt bereikt. Om iets te kunnen zeggen over de doelmatigheid, moet de doeltreffendheid dus al zijn onderzocht. Beleid dat niet doeltreffend is, is per definitie immers ook niet doelmatig. Onderzoek naar de doelmatigheid van beleid vergelijkt de verhouding tussen de effecten en kosten van verschillende beleidsalternatieven (was hetzelfde effect met alternatief beleid ook met lagere kosten te bereiken, of bereikt andersoortig beleid misschien meer met dezelfde middelen). Daarnaast kan er ook gekeken worden naar de doelmatigheid van de bedrijfsvoering: zoveel mogelijk output tegen zo min mogelijk input.

Wat is doelmatigheid?

Doelmatigheid en efficiëntie zijn synoniemen voor hetzelfde begrip. Waar we in dit stuk spreken over doelmatigheid kan dus ook efficiëntie worden gelezen.

In figuur 1 wordt het begrip doelmatigheid geïllustreerd aan de hand van de resultatenketen zoals deze ook bij het uitwerken van de beleidstheorie kan worden gebruikt.

  • Input: mensen en middelen die worden ingezet
  • Activiteiten: de interventies, instrumenten die met deze middelen worden uitgevoerd
  • Output: de prestaties die met deze activiteiten worden geleverd
  • Outcome: de directe effecten van deze prestaties
  • Impact: de uiteindelijk bereikte veranderingen in de maatschappij

Zowel de outcome als de impact kunnen behalve door beleid ook door andere factoren worden beïnvloed. Een voorbeeld van een resultatenketen over het verminderen van het aantal verkeersdoden wordt uitgewerkt op de webpagina 'de beleidstheorie’.

In figuur 1 wordt het begrip doelmatigheidgeïllustreerd aan de hand van de resultatenketen zoals deze ook bij het uitwerken van de beleidstheorie kan worden gebruikt.

Doelmatigheid afbeelding 1

We kunnen twee vormen van doelmatigheid onderscheiden: de doelmatigheid van de bedrijfsvoering, waarbij de prestaties worden gerelateerd aan de input, en de doelmatigheid van he beleid waarbij de effecten worden gerelateerd aan de input. Het begrip doelmatigheid is een relatief begrip. Er bestaan geen standaardnormen voor doelmatigheid. Dit betekent dat er altijd een vergelijking met een andere organisatie of een ander moment nodig is om een uitspraak over de mate van doelmatigheid te kunnen doen.

Welke informatie is nodig?

Uit de bovenstaande toelichting is af te leiden dat je informatie over de volgende elementen nodig hebt:

  • Inzicht in de middelen. Alle middelen die gebruikt zijn om de effecten te leveren moeten worden meegenomen in de berekening.
  • Inzicht in de hoeveelheid gerealiseerde effecten.
  • Inzicht in de kwaliteit van de gerealiseerde effecten. Voor het meten van de doelmatigheid moet rekening zijn gehouden met eventuele verschillen in kwaliteit tussen de effecten van de verschillende organisaties of op de verschillende momenten.

Mate van doeltreffendheid moet bekend zijn

Een voorwaarde voor het meten van de doelmatigheid van het beleid is, dat de mate van doeltreffendheid bekend is. Als aan die voorwaarde niet is voldaan kan wellicht iets worden gezegd over de doelmatigheid van de bedrijfsvoering, maar niet over de doelmatigheid van het beleid

Het meten van de doelmatigheid

Er zijn verschillende methoden en technieken om de doelmatigheid te meten. De belangrijkste zijn: het gebruik van eenvoudige kengetallen en de analysetechnieken Free Disposable Hull (FDH), Data Envelopment Analysis (DEA) en Stochastic Frontier Analysis (SFA).

Kengetallen

Doelmatigheidskengetallen zijn een momentopname van de verhouding tussen middelen en effecten. Een voorbeeld is bijvoorbeeld het vergelijken van de kosten per aan het werk geholpen werkloze van diverse re-interatietrajecten..

 De voordelen van kengetallen zijn:

  • ze zijn makkelijk te berekenen;
  • ze kunnen op een eenvoudige wijze inzicht geven (in ontwikkelingen) in de doelmatigheid;
  • ze zijn zonder veel inspanning en kosten frequent (maandelijks, jaarlijks) te maken zodat ze de mogelijkheid bieden vaak inzicht te geven en snel in te grijpen.

Kengetallen hebben echter ook een aantal belangrijke en grote risico’s, waardoor ze met veel voorzichtigheid gebruikt moeten worden. Zijn bijvoorbeeld de meegenomen kosten van alle trajecten wel vergelijkbaar of is sprake van verborgen kosten (minder geld maar meer begeleiding bijvoorbeeld)? Zijn de werklozen die meedoen aan het ene traject wel vergelijkbaar met die  meedoen aan het andere traject? Ook geven kentallen geen inzicht in de oorzaken achter verschillen, waardoor er aanvullend onderzoek moet plaatsvinden om eventueel doelmatigheidsverbetering te bereiken.

Vaak is daarom meer dan één kengetal nodig om inzicht in de doelmatigheid te geven, in ieder geval een kengetal over de kosten per effect en een kengetal over de ontwikkeling van de kwaliteit. Wat doe je als kengetallen verschillende richtingen aangeven? Bijvoorbeeld: de kosten per effect nemen in de tijd af (indicatie dat doelmatigheid toeneemt) en de kwaliteit neemt in de tijd ook af (indicatie dat de doelmatigheid afneemt). Wat is dan de eindconclusie?

FDH, DEA en SFA

FDH staat voor Free Disposable Hull, DEA staat voor Data Envelopment Analysis en SFA staat voor Stochastic Frontier Analyses. Deze technieken zijn in principe erg geschikt om de doelmatigheid van een groter aantal vergelijkbare organisaties of tijdstippen te berekenen. Het voert te ver om hier precies uit te wijden over deze technieken. Het verdient aanbeveling onderzoeksbureaus in te huren die ervaring hebben met de toepassing van dit soort technieken.